Ontdek de dialecten van onze stad Beringen

 

Dialecten in Groot-Beringen – Erfgoed onder druk 

Dialecten maken al eeuwen deel uit van het dagelijks leven in Groot-Beringen. Toch verdwijnen ze steeds sneller, vaak zonder dat we het beseffen. Lange tijd werden dialecten als minderwaardig gezien, wat leidde tot taalverlies. Maar dialect is géén fout Nederlands – het is een taal op zich, met unieke klanken, woorden en vormen. 

Onze dialecten vertellen wie we zijn en waar we vandaan komen. Ze evolueren, zoals ook onze samenleving verandert.  

Met deze expo willen we enerzijdse de rijkdom en kenmerken van de vier dialecten in Groot-Beringen tonen en maar anderzijds ook een correcter en genuanceerder beeld geven va de dialecten in Groot-Beringen.  Dialect verdient erkenning – en een toekomst als cultureel erfgoed. Want wat we kennen, kunnen we koesteren.  

De dialecten in Groot-Beringen 

Er zijn 4 inheemse dialecten van Groot-Beringen: het Berings (in Beringen), het Beverlo’s (in Beverlo en Korspel), het Koersels (in Koersel en Stal) en het Paals (in Paal en Tervant). Deze 4 dialecten vallen binnen het Limburgse taalgebied dat zich in ruimste zin geografisch tussen de Uerdingerlijn, de Benratherlijn en de taalgrens situeert. Toch behoren ze niet tot dezelfde onderverdeling maar hierover verder meer.  Maar eerst…  Wat zijn dialecten?  En wat zijn dialecten niet?   

Wat zijn dialecten? 

Dialecten zijn natuurlijke, eeuwenoude talen die in een bepaalde streek gesproken worden. Ze zijn ouder dan de standaardtaal en zijn vaak ontstaan door geografische, politieke of culturele grenzen. Soms vloeien dialecten in elkaar over, soms zijn de verschillen heel duidelijk. 

In tegenstelling tot standaardtalen, die kunstmatig uit dialecten zijn samengesteld en vaste regels volgen, zijn dialecten vooral mondeling doorgegeven. Pas recent is men dialecten ook gaan opschrijven, om te voorkomen dat ze helemaal verdwijnen. Zo probeert men dit waardevolle taalerfgoed voor de toekomst te bewaren.  

Misverstanden over dialecten 

Dialecten zijn niet minderwaardig aan standaardtaal. Je kunt je in een dialect net zo goed, beleefd en genuanceerd uitdrukken als in het Algemeen Nederlands. Het spreken van dialect zegt niets over iemand zijn opleiding of intelligentie.
Ook het idee dat het spreken van een dialect slecht zou zijn voor kinderen klopt niet. Onderzoek toont aan dat een meertalige opvoeding (in dit geval dialect en standaardtaal) zelfs positief is voor de taalontwikkeling van het kind.
Dialecten hebben misschien een kleinere gebruiksradius, maar ze zijn vaak rijker en expressiever dan je denkt. 

Wat is tussentaal? 

Tussentaal is geen dialect en geen Algemeen Nederlands, maar iets daartussenin. Het is de informele spreektaal die vaak op tv te horen is, zoals in soapseries. Deze taal klinkt meestal Brabants of West-Vlaams, maar zelden Limburgs.
Tussentaal ontstaat wanneer dialectsprekers geen standaardtaal willen gebruiken, of wanneer standaardtaalsprekers geen dialect spreken. Het is geen vaste taal, maar verschilt van plek tot plek en situatie tot situatie. 

Wat zijn Limburgse dialecten? 

Limburgse dialecten zijn geen varianten van het Nederlands of het Duits, maar vormen een eigen groep West-Germaanse dialecten met unieke kenmerken. Ze liggen tussen Nederlands en Duits in, zowel geografisch als taalkundig.
Er is geen Limburgse standaardtaal ontstaan, waardoor de dialecten veel variatie vertonen. Toch delen ze enkele opvallende eigenschappen, zoals het gebruik van “ich” in plaats van “ik”, een typische zinsmelodie (toontaal), een umlaut (dat is een klankverandering in een klinker om bijvoorbeeld een verkleinwoord aan te geven zoals ‘tak - tekske’) en een woordenschat die soms dichter bij het Rijnlands ligt dan bij het Nederlands. 

De geschiedenis van het Limburgs – Taal tussen macht en invloed 

Het Limburgs is een oude taal, minstens zo oud als het Nederlands, Duits of Engels. Het is ontstaan uit het West-Germaans, net als die andere talen. Maar het Limburgs ontwikkelde zich op zijn eigen manier. 
In de vroege middeleeuwen had het gebied sterke banden met Keulen en Aken.  Later won de Brabantse invloed terrein. Toch behield het veel unieke eigenschappen. "Alles wat Duits klinkt, komt niet uit het Duits.", schreef A. Stevens in 1951, hiermee duidend op eigen Limburgse ontwikkelingen.
Limburgs werd nooit een standaardtaal, maar het leeft voort in vele varianten. Dichters als Hendrik van Veldeke schreven er al in de 12e eeuw in. En volgens sommige historici sprak zelfs Karel de Grote een vroege vorm van het Limburgs. Enkele kenmerken kunnen zelfs nog vroeger teruggaan en ontstaan zijn in het spanningsveld tussen verdwijnend Volkslatijn en de nieuwe Frankische taal.
Het Limburgs is dus een verzameling van dialecten met een eigen geschiedenis – gevormd door eeuwen van culturele en politieke wisselwerking. 

 

Dialectverlies – een taal verdwijnt niet vanzelf 

Limburgse dialecten verdwijnen steeds sneller. Vooral typisch Limburgse kenmerken staan onder druk, want ze komen niet voor in het Algemeen Nederlands of de Vlaamse tussentaal.
Dialect verdwijnt door twee zaken: 

• Interne oorzaken – zoals het dialect niet meer spreken met kinderen of je taal te snel aanpassen aan anderen.
• Externe oorzaken – zoals de vroegere ‘A.B.N.’-campagnes, die dialecten als "slecht" bestempelden, en het ontbreken van officiële erkenning in België. 

Nederland erkende het Limburgs in al haar varianten in 1997 als streektaal. Wallonië erkende in 1990 al de regionale talen van België. België zelf en Vlaanderen bleven achter.
Maar er is goed nieuws: dialecten kunnen herleven! In Engeland keerde het Cornisch na 100 jaar terug. Ook in Limburg tonen dialectcursussen en -avonden dat de interesse groeit. 
Want: hoe meer talen je kent, hoe rijker je bent. Maar je eigen dialect verliezen is een verlies van erfgoed. 

Dialecten in Groot-Beringen: een rijk en complex geheel 

Groot-Beringen telt vier inheemse dialecten: 

• Beringen (Berrings) 
• Beverlo & Korspel (Bjaevels) 
• Koersel & Stal (Koersels) 
• Paal & Tervant (Buetings)

Hoewel ze allemaal tot het Limburgs behoren, zijn er enkele verschillen. Aan de hand van deze verschillen worden de dialecten geografisch en taalkundig ingedeeld binnen het West-Limburgs, binnen het grotere Limburgse taalgebied. 

Voor de indeling werden twee taalkaarten gecombineerd: 

• De W.L.D.-kaart (Woordenboek van de Limburgse Dialecten) 
• De indeling van J. Goossens (1965) 

Door beide kaarten te combineren, ontstaat een realistischer beeld van de dialectgrenzen in deze regio. 

 

Umlautgrenzen

Nieuwe indeling: van Beringerlands naar Heidelands 

Volgens het W.L.D. vielen alle dialecten in Groot-Beringen onder de zogenaamde dialectgroep “het Beringerlands”. Maar in werkelijkheid zijn er duidelijke interne verschillen.
Daarom werd dit gebied opgedeeld in kleinere regio’s: 

• Heidelands: Beverlo, Korspel, Heppen en Oostham 
  → Invloeden van Kempense dialecten 
  → Typische kenmerken zoals “j”-invoeging (mjaert, fjettig), umlaut, rekking van klinkers 
  → Afwijkende uitspraak zoals “ooch” (voor “ook”) 
• Beringerlands (verkleind): Beringen, Paal en Tervant 
  → Duidelijk oostelijke kenmerken 
  → Umlaut, gerekte klinkers en klankontwikkelingen typisch voor Limburgs 
• Demerkempens: Koersel en Stal 
  → Behouden traditionele Limburgse vormen 
  → Kenmerkend zijn sterke naklanken, umlaut in vier vormen (ook meervoud), en zowel “der” als “er”-vorm
• Eversel schuift van Beringerlands naar Demerkempens, door extra kenmerken zoals betoning en meer umlaut. 

A/O + L + D/T

Erfgoed met waarde: dialecten verdienen zorg en aandacht 

Dialecten zijn levend erfgoed, gevormd door eeuwen van geschiedenis, invloed en contact. Groot-Beringen toont hoe rijk en genuanceerd dialectontwikkeling kan zijn.
Helaas verdwijnen steeds meer dialectkenmerken, vooral de oostelijke Limburgse vormen, omdat ze niet voorkomen in het Standaardnederlands of populaire tussentaaltjes.
Daarom is het belangrijk om: 

• onze dialecten te bewaren en door te geven;
• foutieve info over dialecten te corrigeren met goede bronnen; 
• interesse te wekken via onderwijs, cursussen en lokale projecten. 

Dialect leren spreken – een nieuwe taal dichtbij huis 

Wil je een dialect leren, ook al heb je het nooit gesproken? Dat kan! In veel Limburgse steden en dorpen worden dialectcursussen georganiseerd, soms zelfs als volledige taalcursus.
Belangrijk bij het leren: 

• Begin meteen met de juiste uitspraak en woordenschat.
• Luister goed naar hoe de lokale bevolking spreekt.
• Informeer je over de ligging van je dorp tegenover belangrijke taalgrenzen (isoglossen).
• Vraag hulp aan heemkundige kringen – zij kennen vaak experts of bronnen. 

Fouten maken hoort erbij, zoals bij elke nieuwe taal. Maar oefening baart kunst. Als mensen Chinees kunnen leren, dan moet een Limburgs dialect zeker lukken! 

Beluister hier het dialect.

Dialect Beringen mop veloband

Dialect Koersel Bokkerijders

Dialect Paal Pietermanneke

Dialect Koersel Dwaallichten

Dialect Koersel Alvermanneke

Dialect Beverlo volksverhaal

Dialect Beringen inleiding en mop dinker

Fragmenten uit verzameling John Lenaerts.

Beluister ook DE OPNAMES | Limburg Verbaal en Zoek op de kaart – Dialectloket.

Bronnen                                       

• Belemans R.,  Keulen R.: “Taal in stad en land – Belgisch Limburgs” (2004).
• Belemans R., J., Van Keymeulen J.: “Gebiedsindeling van de zuidelijk Nederlandse dialecten (1998).
• Cierpial C.: “Klare taal”, artikels in “Het Land van Ham” (j.g. 13, 14 ,15).
• Clerinx M., Staelens X.: “Grammèèr van ’t Hessels” (2014).
• Coenen E.: “Opgave van de voornaamste plaatselijke dialectische afwijkingen     ven fouten in zake wendingen en uitdrukkingen” (1937) over het Koersels.
• Coenen E.: “Het algemeen beschaafd en het plaatselijk dialect.  Afwijkingen dinzake woordkeuze” (1938) over het Koersels.
• de Vaan M.: “Towards an explanation of the Franconian tone accent”.
• de Vaan M.: “Suiker in de Limburgse dialecten en de ontwikkelingen van Wgm. d*ü in gesloten sylabe.
• de Vaan M.: antwoorden op in e-mails gestelde vragen.
• Enquêtes Vanesch R. van rond de eeuwwisseling en van rond 2015. 
• Enquête Willems 1885 voor Beringen en Oostham.
• Euler W., Badenheuer K.: “Sprache und herkunft der Germanen (2009).
• Goossens J.: “Die Gliederung des Südniederfränkischen“ (1965).
• Goossens J.: “Niederländische Mundarten vom Deutschen aus gesehen“ (1970).
• Goossens J.: “Genker dialect tussen oost en west“ (1997).
• Hoes veur ’t Limburgs: online.
• Info taalcommissie paalonline en online woordenboek “Dikke van Pale”.
• Janssens G., Marynissen A.: “Het Nederlands vroeger en nu” (2008).
• Kerkhof P. A.: “Welke taal sprak Karel de Grote en doet dat er toe?”.
• Keulen R.: “De oppositie tussen stoot- en sleeptonen: toch niet (meer) zo salgemeen als aanvankelijk aangenomen?”.
• Keulen R.: “Enkele isoglossen rondom Beringen” – jaarboek VLDN 13 (2011).
• Maes U.: “De regenboogkleuren van de Limburgse taal” deel I en II in qrespectievelijk “Hesselse Ka.l nummereu 17 en 18”.
• Limburgse Academie: online.
• Meertens Instituut: “MAND/FAND/GTRP – database, dialecttranscripties 1980 – 1995 (lijst voor Beringen)”.
• Ooms M.: “De oostgrens van de Brabantse dialecten in Vlaanderen” (2000).
• Pauwels J. L.: “De taal in het Hageland” (1935).
• Pauwels J.L., Morren L.: “De grens tussen het Brabants en het Limburgs in xBelgië” (1960). 2007).
• Prijs F.: “Bijdrage tot de fonetiek van het tegenwoordige Berings” (1983).
• Real M.: “Bergisches Platt” online.
• Reeks Nederlandse dialectatlassen (R.N.D. – enquête).
• Riek van Klank  - inleiding in de Limburgse dialecten (Veldeke Limburg).
• Schrijnen J.: “Taalgrenzen in Zuidnederland – Het Mich-kwartier” (1907).
• Schrijver P.: “The high German Consonant Shift and Language Contact” (2011).
• Schrijver P.: “Language Contact and the Origins of the Germanic Languages” x(2016).
• Ugent: Dialectloket online.
• Vandermeeren L.: “Bjê.vels” (1995).
• Van Loon J.: “Historische fonologie van het Nederlands” (2014).
• Van Tilborgh E.: “Schets van het Paalsch dialect” (1942).
• Veldeke Limburg: online.
• Weesen J. L.: “De verloren zoon” vertaling naar het dialect van Diest (1844).
• Wenker G.: “Das rheinische Platt“ (1877).
• Wintgens L.: “Abriss einer Grammatik der Regionalsprache im Bereich der sehmaligen Herzogtums Limburg (1999).
• Wintgens L.: “Wi zaach éch dat op Ostbäljesch plat“ I en II (2014 en 2016).
• Wintgens L.: “Sleutel tot het Karolingisch – Frankisch” I, II, III en IV (2023).

Met dank aan Robby Vanesch en erfgoed stad Beringen.